Το μάτε

Οι πρώτες αναφορές για την ύπαρξη του μάτε εντοπίζονται στα γραπτά των ισπανών χρονικογράφων του 16ου αιώνα. Σε αυτά γινόταν λόγος για ένα διεγερτικό φυτό που οι ιθαγενείς γουαρανί κατανάλωναν ως αφέψημα και καλλιεργούσαν εκεί όπου σήμερα τα σύνορα χωρίζουν την Παραγουάη από την Αργεντινή.

Με το πέρασμα του χρόνου, το χαμηλό κόστος παραγωγής και η ευρεία κατανάλωση του μάτε από τα λαϊκά στρώματα συνέβαλαν στη διάδοσή του στις χώρες του λεγόμενου Νότιου Κώνου της Λατινικής Αμερικής. Σήμερα καλλιεργείται στην Αργεντινή, στην Ουρουγουάη, στην Παραγουάη, σε τμήμα της Χιλής και της Βολιβίας και στο νότο της Βραζιλίας και αποτελεί μέρος της τοπικής κουλτούρας. Η κατανάλωσή του είναι κατεξοχήν συλλογική και αποτελεί σε αυτές τις χώρες ένα σημαντικό μέσο κοινωνικοποίησης, καθώς είναι πολύ συνηθισμένη η εικόνα της κολοκύθας με το ζεστό νερό, τα φύλλα μάτε και το μεταλλικό καλαμάκι να γυρίζει από χέρι σε χέρι στο σπίτι, στις παρέες, στο χώρο δουλειάς και στις πορείες (Η παρασκευή του μάτε με ματιέρα). Το μάτε είναι πλούσιο σε βιταμίνες και μεταλλικά άλατα και έχει διεγερτική και αντιοξειδωτική δράση.

Το Κίνημα των Χωρίς Γη (MST)

Το μάτε που προμηθεύεται ο «Σπόρος» παράγεται στο νότο της Βραζιλίας από τον Κεντρικό Συνεταιρισμό Αγροτικής Μεταρρύθμισης του Παρανά, έναν από τους εννιά κεντρικούς συνεταιρισμούς του Κινήματος των Χωρίς Γη. Το MST είναι ένα από τα μεγαλύτερα αγροτικά και κοινωνικά κινήματα στον κόσμο, αριθμεί 2 εκατομμύρια μέλη και αγωνίζεται να αλλάξει τις άνισες κοινωνικές και οικονομικές δομές της χώρας και να προωθήσει την πολυπόθητη αγροτική μεταρρύθμιση. Είναι ενδεικτικό ότι στη Βραζιλία υπάρχουν 4,5 εκατομμύρια οικογένειες χωρίς κανέναν τίτλο ιδιοκτησίας, την ώρα που το 60% των αγροτικών εκτάσεων παραμένει ακαλλιέργητο και το 1% του πληθυσμού κατέχει το 49% της καλλιεργήσιμης γης.

Τη δεκαετία του 1970, η εκβιομηχάνιση του γεωργικού τομέα και η στροφή της αγροτικής παραγωγής προς τις εξωτερικές αγορές ανάγκασαν πολλούς μικροκαλλιεργητές να αναζητήσουν εργασία στα μεγάλα τσιφλίκια ή να μεταναστεύσουν προς τα αστικά κέντρα. Οι ακτήμονες αγρότες άρχισαν να καταλαμβάνουν ακαλλιέργητες εκτάσεις για να διεκδικήσουν πρόσβαση στη γη και αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης αλλά και να ικανοποιήσουν βασικές τους ανάγκες. Το φαινόμενο των καταλήψεων επεκτάθηκε σύντομα σε όλη σχεδόν τη χώρα και οδήγησε το 1984 στην ίδρυση του Κινήματος των Χωρίς Γη.

Το MST συνοψίζει τη δράση του στο σύνθημα «κατάληψη, αντίσταση, παραγωγή». Με την υποστήριξη που προσφέρει ένα άρθρο του Συντάγματος, το οποίο ορίζει ότι το αγρόκτημα που δεν καλλιεργείται στο 80% της έκτασής του πρέπει να απαλλοτριώνεται, μέλη του καταλαμβάνουν ακαλλιέργητα τσιφλίκια ή εγκαθίστανται στις παρυφές τους. Στα σημεία αυτά στήνουν πρόχειρους καταυλισμούς (acampamentos) και αρχίζουν να ασκούν πολιτική και νομική πίεση, με πορείες, καταλήψεις δημόσιων κτιρίων και μπλοκαρίσματα δρόμων, διεκδικώντας την απόδοση τίτλων ιδιοκτησίας. Παράλληλα, οργανώνουν την άμυνά τους απέναντι στις απόπειρες βίαιης εκτόπισής τους από την αστυνομία ή από τις ιδιωτικές φρουρές των τσιφλικάδων.

Όταν το αγρόκτημα απαλλοτριωθεί, διαδικασία που μπορεί να διαρκέσει μέχρι και δέκα χρόνια, δημιουργούνται πλέον μόνιμοι οικισμοί (assentamentos) και ξεκινάει η παραγωγή καθώς και η διεκδίκηση κρατικών πόρων και υπηρεσιών. Το MST επιβάλλει έτσι στην πράξη την αγροτική μεταρρύθμιση και προσπαθεί να αντιστρέψει την έξοδο του αγροτικού πληθυσμού προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, οργανώνοντας το δρόμο της επιστροφής του προς την ύπαιθρο. Δύο δεκαετίες μετά την ίδρυσή του έχει καταφέρει να αποδώσει γη σε 300 χιλιάδες οικογένειες, ενώ 115 χιλιάδες συνεχίζουν να ζουν σε πρόχειρους καταυλισμούς. Επιδίωξη επίσης του κινήματος είναι η βελτίωση των συνθηκών ζωής στις αγροτικές περιοχές και η δημιουργία μιας συλλογικής συνείδησης οργάνωσης και αγώνα. Τα σχολεία και τα κέντρα υγείας είναι τα πρώτα κοινοτικά έργα που στήνονται στο κατειλημμένο αγρόκτημα, όπου λειτουργούν επιπλέον ομάδες πολιτισμού, φύλου, επικοινωνίας, πολιτικής κ.λπ. Στα δύο χιλιάδες σχολεία που λειτουργούν σε όλη τη χώρα φοιτούν περισσότεροι από 160 χιλιάδες μαθητές, ενώ το MST έχει δημιουργήσει τα δικά του προγράμματα τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Στον τομέα της γεωργίας, η καλλιέργεια στους οικισμούς πραγματοποιείται σε ατομική ή οικογενειακή βάση, ενώ υπάρχουν και περιπτώσεις κοινοτικής ιδιοκτησίας και παραγωγής. Η γεωργία πραγματοποιείται κυρίως με παραδοσιακά και οικολογικά μέσα και έχει στόχο την κάλυψη των τοπικών αναγκών και την επίτευξη διατροφικής αυτάρκειας. Για την προώθηση των προϊόντων του στην τοπική αγορά, το MST έχει ιδρύσει εκατοντάδες συνεταιρισμούς, οι οποίοι συνενώνονται σε μεγαλύτερους που λειτουργούν σε επίπεδο πολιτείας. Ένας από αυτούς είναι ο Κεντρικός Συνεταιρισμός Αγροτικής Μεταρρύθμισης του Παρανά, στον οποίο συμμετέχουν 8 χιλιάδες οικογένειες. Το ένα τρίτο περίπου από αυτές εμπλέκονται στην καλλιέργεια του μάτε, ένα από τα ελάχιστα προϊόντα που εξάγει το MST. Μέσω του συνεταιρισμού μπορούν να το εξάγουν και να το διαθέτουν σε εναλλακτικά δίκτυα διακίνησης προϊόντων, σε τιμές ανώτερες από αυτές της αγοράς.

Βίντεο σχετικά με το MST: MST: Taking Back the Land, Landless Dreams (Trailer), mst: symphony of hope trailer